Johanna, Impact Coordinator bij The Nest, gaat in dialoog met Nicolas, ornitholoog en drijvende kracht achter de nestkaststrategie op Domaine de Graux. Hij bewaakt de uitrol van een doordacht netwerk van nestkasten en habitats op het landgoed, met als doel de biodiversiteit duurzaam te versterken. Nicolas legt uit waarom de aanwezigheid van vogels cruciaal is voor het ecologische evenwicht en de natuurlijke bestrijding van plaaginsecten, en deelt de belangrijkste “best practices” voor een effectieve en toekomstgerichte aanpak.

Waarom is de aanwezigheid van vogels essentieel in een conservatieboomgaard en in bredere zin in biologische en regeneratieve landbouw?

Vogels zijn waardevolle hulpdieren in boomgaarden, in staat om populaties plaaginsecten zoals rupsen, fruitmotten en bladluizen met 30 tot 50% te verminderen, waardoor de nood aan behandelingen afneemt. Ze weerspiegelen ook de gezondheid van het ecosysteem: een boomgaard rijk aan soorten duidt op een levende bodem vol insecten en microfauna. In regeneratieve landbouw kan de biodiversiteit, waaronder vogels en bestuivers, na enkele jaren van gunstige praktijken zoals hagen, bodembedekkers en afwezigheid van pesticiden, met 20 tot 40% toenemen.

Welke vogelsoorten zijn de beste bondgenoten van biologische/regeneratieve landbouw en vooral belangrijk voor het ecologische evenwicht van een boomgaard?

Onder de zangvogels spelen mezen een sleutelrol doordat ze veel plaaginsecten zoals motten, bladwespen en bladluizen eten. Een nest kan tot 7.000 insecten verorberen. Spechten, zoals de grote bonte specht of de groene specht, reguleren houtetende insecten en duiden op de aanwezigheid van oude bomen en rijke biodiversiteit. De roodborst en het winterkoninkje die op de grond foerageren, dragen bij aan het evenwicht van de strooisellaag en de bodemgezondheid. Roofvogels zijn eveneens essentieel: een kerkuil kan tot 2.000 knaagdieren per jaar vangen, waardoor schade aan wortels beperkt wordt, terwijl de steenuil en de torenvalk een vergelijkbare rol spelen in de bestrijding van knaagdieren.

Welke types nestkasten zijn het meest geschikt voor agroecologische boomgaarden en waarom? Hoe kies je de ideale locatie om een nestkast te plaatsen?

In een agroecologische boomgaard zijn nestkasten sleuteltools voor natuurlijke regulatie. De meest effectieve zijn die voor mezen (gat van 28 tot 32 mm), grote verbruikers van plaaginsecten. Halfopen nestkasten voor roodborstjes, winterkoning, grauwe vliegenvanger, zwarte roodstaart en gekraagde roodstaart vullen de actie aan, terwijl nestkasten voor roofvogels (uil, steenuil, torenvalk) knaagdieren reguleren. Om hun effectiviteit te maximaliseren, moeten nestkasten geplaatst worden volgens regels die specifiek zijn voor de beoogde soort. Criteria om rekening mee te houden zijn hoogte, oriëntatie, afstand tussen nestkasten, de aanwezigheid van bomen of heggen in de nabijheid, enzovoort.

Braakbal en bosuil gevonden op het domein

Wat zijn de belangrijkste factoren die bepalen of een soort zich daadwerkelijk zal nestelen in een nestkast? Welke eenvoudige indicatoren kan een boer observeren om te weten of de nestkasten effectief zijn?

De feitelijke vestiging van een soort in een nestkast hangt af van enkele sleutelfactoren. Ten eerste is het juiste model essentieel: afmetingen en gatdiameter moeten overeenkomen met de beoogde soort, anders wordt de nestkast genegeerd. De locatie speelt ook een grote rol: hoogte, oriëntatie, rust en nabijheid van heggen of bomen beïnvloeden de bezetting sterk. De voedselbron is ook bepalend: zonder voldoende insecten of knaagdieren zetten vogels zich niet langdurig. Ten slotte telt ook ervaring: veel nestkasten worden pas na 1 à 2 seizoenen bezet, wanneer vogels ze leren kennen.

Om de effectiviteit te beoordelen, kan een boer rekenen op eenvoudige indicatoren. Frequent af- en aanvliegen van volwassen vogels in het voorjaar duiden op een actieve voortplanting. De aanwezigheid van vogeluitwerpselen onder de nestkasten of resten van prooi (braakballen bij uilen) is een ander duidelijk signaal van activiteit. Op middellange termijn bevestigt een duidelijke afname van plaagschade en een grotere vogeldiversiteit in de boomgaard de effectiviteit van het systeem.

Volgens jouw ervaring, hoeveel extra broedparen kunnen per hectare worden verwelkomd dankzij de installatie van deze nestkasten?

In een agro-ecologische boomgaard zorgt het plaatsen van nestkasten doorgaans voor 2 tot 5 extra broedparen per hectare per jaar (voornamelijk pimpelmezen), bovenop de reeds aanwezige vogelsoorten, afhankelijk van de inrichting van de locatie. In een boomgaard met weinig leefgebieden, weinig hagen en weinig volwassen bomen -waar de vogelstand aanvankelijk laag is- kan men na twee à drie seizoenen 3 tot 5 paren per hectare verwachten. Als de boomgaard al goed gestructureerd is (met hagen en bloemenstroken), zal de toename bescheidener zijn. Nestkasten voor uilen hebben een beperkt effect op het aantal broedparen – één kast kan meerdere hectaren bedienen, maar hun invloed op de regulering van knaagdieren blijft zeer belangrijk.

Over het algemeen kan een goed ontworpen nestkastennetwerk de dichtheid van broedvogels per hectare met 30 tot 60% verhogen, met directe impact op de natuurlijke bestrijding van plaaginsecten.

Vanaf welk aantal jaarlijkse observaties kun je concluderen dat een soort echt gevestigd is en niet alleen passeert?

Om dat te concluderen moeten meerdere herhaalde signalen gedurende het broedseizoen worden waargenomen. In de praktijk wordt een soort als gevestigd beschouwd als deze regelmatig wordt waargenomen gedurende minstens 5 tot 10 dagen verspreid over de lente en het begin van de zomer, met duidelijk broedgedrag zoals het aanvoeren van materiaal, het voeden van jongen of frequent heen- en-weer vliegen naar de nestkast. Andere indicatoren zijn de aanwezigheid van vogeluitwerpselen onder de nestkast, braakballen onder uilen, of zichtbare jongen in de nestkast. Als de observaties beperkt blijven tot enkele losse waarnemingen of zang, is de soort waarschijnlijk reiziger en heeft deze het gebied nog niet gekoloniseerd.

Welke bijzonderheden op Domaine de Graux beïnvloeden de capaciteit om vogels te huisvesten en de relevantie van een nestkastennetwerk?

Domaine de Graux heeft meerdere kenmerken die de capaciteit om vogels te huisvesten verhogen en de effectiviteit van een nestkastennetwerk versterken. De mozaïek van natuur, met boomgaarden, heggen, weilanden, moerassen en bosjes, biedt gevarieerde habitats en overvloedige voedselbronnen voor verschillende soorten, wat broedgedrag en aanhoudende aanwezigheid bevordert. De afwezigheid van pesticiden garandeert een hoge dichtheid aan insecten en larven, de belangrijkste voeding van insectenetende vogels, wat nestkasten aantrekkelijker en functioneler maakt. Regeneratieve begrazing draagt bij aan de verscheidenheid aan planten en de bodemstructuur, creëert microhabitats voor insecten en kleine gewervelde diersoorten, terwijl open graslanden behouden blijven voor oppervlakkige vogels en knaagdierpredatoren. Gezamenlijk creëren deze praktijken een rijk en stabiel ecosysteem, waar nestkasten meer kans hebben om bezet te raken en er efficiënt aan plaagdierbestrijding gedaan kan worden.

Welke risico’s of limieten moet je in overweging nemen bij het bevorderen van bepaalde soorten (bijv. concurrentie tussen vogels, ongewenste predatie)?

Bepaalde soorten in een boomgaard bevorderen kan interspecifieke concurrentie veroorzaken. Het risico op lokaal ecologisch onevenwicht bestaat als een soort te sterk bevoordeeld wordt. Op Domaine de Graux worden deze aspecten nauwkeurig in acht genomen: de types nestkasten en hun verdeling zullen divers zijn en de habitats blijven gevarieerd en uitgebalanceerd.

Hoe zie je de evolutie van de rol van de avifauna in landbouwsystemen met het oog op klimaatverandering? En wat zijn de belangrijkste effecten van klimaatverandering op de sleutelsoorten genoemd hierboven?

De rol van vogels in landbouwsystemen zou door klimaatverandering nog belangrijker moeten worden, omdat zij op natuurlijke wijze plaaginsecten reguleren en de gewassen veerkrachtiger helpen blijven onder variabele omstandigheden. Sommige sleutelsoorten worden echter beïnvloed: mezen kunnen uit sync raken met de opkomst van insecten, uilen en andere roofvogels zijn gevoelig voor veranderingen in het prooi-aanbod, en roodborsten of woelmuizen kunnen lijden onder droogte of verstoringen van graslanden. Het behouden van diverse habitats, heggen, bloemrijke stroken en schuilplaatsen blijft essentieel zodat vogels ondanks deze veranderingen hun ecologische rol blijven vervullen.

Welke innovaties of recente ontdekkingen vind je bijzonder interessant of veelbelovend om de rol van vogels binnen de agro-ecologie te versterken?

De ontwikkeling van nestkastnetwerken die op landschapsniveau worden ontworpen, in combinatie met hagen, bloemenranden en permanente graslanden, verbetert duidelijk de duurzame vestiging van soorten. Eenvoudige monitoringtools, zoals geautomatiseerde luisterpunten of gestandaardiseerde observaties, maken het mogelijk om op wetenschappelijke wijze de effectiviteit van de genomen maatregelen aan te tonen. De groeiende interesse in agroforestry en regeneratieve begrazing is bijzonder inspirerend. Deze praktijken creëren immers habitats die stabieler zijn binnen de klimaatverandering. Deze benaderingen wijzen in de richting van een landbouw waarin vogels niet langer alleen worden beschermd, maar volledig worden geïntegreerd als functionele actoren in het evenwicht van landbouwsystemen.

Welke andere diersoorten spelen, naast vogels, een sleutelrol in de biologische en regeneratieve landbouw, en welke praktijken stimuleren hun aanwezigheid?

Insecten zoals (wilde) bijen, hommels en vlinders zorgen voor de bestuiving, terwijl lieveheersbeestjes, zweefvliegen en gaasvliegen plagen reguleren. Regenwormen verbeteren de bodemstructuur en -vruchtbaarheid, en kleine roofzoogdieren zoals egels en vleermuizen helpen bij de bestrijding van insecten en knaagdieren. Om hun aanwezigheid te stimuleren, is het effectief om hagen, houtkanten en bloemenranden te behouden, gewassen te diversifiëren, het gebruik van pesticiden te beperken en regeneratieve begrazing of compostering toe te passen. Deze maatregelen bevorderen een evenwichtig ecosysteem waarin biodiversiteit op natuurlijke wijze de gezondheid en productiviteit van gewassen ondersteunt.